مطالبات کارگران در تدارک انقلاب سوسیالیستی / مازیار رازی

از منظر ما کلیه مطالبات جنبش کارگری، اعم از مطالبات صنفی یا به اصطلاح «مطالبات حداقلی» و مطالبات دموکراتیک، همه حائز اهمیت هستند؛ چرا که این مطالبات از دل مبارزات روزمره برمی‌آید و طبقه کارگر بر اساس وضعیت موجود پیرامون آن آغاز به فعالیت می‌کند. اما اگر از این چهارچوب فراتر برویم و از چشم‌انداز کارگران پیشرو که درک و شناخت مشخصی از جامعه سرمایه‌داری دارند و خواهان گذار از آن هستند، به مبارزه و مطالبات نگاه کنیم، آن‌گاه سلسله مطالبات دیگری مطرح می‌شود که ما آن‌ها را به عنوان «مطالبات انتقالی» می‌شناسیم.
این مطالبات ورای درخواست‌های صنفی مانند افزایش حقوق‌ها و دستمزدها، تعیین ساعات کار، مسائل بیمه و تامین اجتماعی، حق بازنشستگی و دیگر نکاتی‌ست که در ارتباط با زندگی و معاش روزمره طبقه کارگر است و به آگاهی فعلی طبقه کارگر شکل داده و آن را ارتقا می‌دهد. این مطالبات حتی از «مطالبات دموکراتیک»؛ نظیر دفاع از آزادی زندانیان سیاسی، دفاع از آزادی حق بیان، حق تجمع و حق انتشار مطبوعات آزاد که به وجود اجتماعی کارگران در بطن جامعه شکل می‌دهد فراتر می‌رود.
حال باید پرسید تفاوت بین این مطالبات و مطالبات انتقالی چیست و مطالبات انتقالی چه نقشی در پیشبرد مبارزه طبقه کارگر بازی می‌کنند.
مطالبات صنفی و مطالبات دموکراتیک، در اساس خود چهارچوب نظام سرمایه‌داری را مورد سوال قرار نمی‌دهند؛ یعنی نظام سرمایه‌داری می‌تواند حتی پس از تحقق این مطالبات به حیات خود ادامه دهد و مبارزه برای تحقق آن هیچ آگاهی خاص ضدسرمایه‌داری و و یا سوسیالیستی در درون طبقه کارگر برنمی‌انگیزد؛ اگرچه بایست کماکان از این مطالبات حمایت کرد و همراه با توده‌های کارگری برای مبارزه در راه تحقق آن‌ها کوشا بود.
پیشینه مطالبات انتقالی به اوایل قرن بیستم و تجربه غنی پس از انقلاب اکتبر بازمی‌گردد. این مطالبات از آگاهی فعلی طبقه کارگر آغاز می‌شوند، اما در آن توقف نکرده و به آن بسنده نمی‌کند، بلکه تلاش می‌کنند میان شرایط کنونی و آگاهی فعلی )آن‌چه که هست(، و شرایط مطلوب، یعنی قدرت‌گیری طبقه کارگر(آن‌چه که بایست باشد)، پلی در ضمیر جمعی طبقه کارگر ایجاد کرده؛ او را گامی به جلوتر برده و در نهایت به چشم‌انداز سرنگونی نظام سرمایه‌داری نزدیک‌تر کند.
بگذارید با یک مثال مطلب را روشن‌تر کنیم: یکی از این مطالبات انتقالی «افزایش دستمزدها متناسب با نرخ تورم» است. برخی استدلال می‌کنند چون نرخ تورم ایران مثلاً به ۳۰ یا ۴۰ درصد رسیده است، اصولاً طرح این موضوع که دستمزدها نیز باید مثلاً ۴۰ درصد افزایش یابد، غیرقابل تحقق است و دولت چنین مطالبه‌ای را نمی‌پذیرد. این سخن درست است؛ اما مسئله این نیست که چه چیزی از طرف دولت قابل تحقق است یا قابل تحقق نیست؛ مسئله این است که آگاهی فعلی طبقه کارگر در چه حدی قرار دارد و چه‌گونه می‌توان بین این آگاهی کنونی و آگاهی ضد دولت سرمایه‌داری پیوندی ایجاد کرد تا بتوان در آینده ضرورت سرنگونی مناسبات را به‌عنوان راه‌حل نهایی، تبدیل به آگاهی همگانی کرد.
طبقه کارگر به صورت ملموس و مشخص درک می‌کند که دستمزد دریافتی پاسخگوی مخارج روزمره او نیست، بنابراین تنها راه ادامه حیات این است که متناسب با افزایش تورم، دستمزدها نیز افزایش پیدا کند. این مسئله برای هر عقل سلیمی بسیار ساده و قابل فهم است، اما هیئت حاکمه قابلیت تحقق چنین مطالبه‌ای را ندارد و از اجرای آن سرباز می‌زند؛ یعنی به‌عنوان یک مانع عمل می‌کند. چنین عمل‌کردی جوانه‌های یک سئوال و تردید را در ذهن کارگر می‌نشاند. او از خود می‌پرسد چرا تحقق چنین امری ساده و بدیهی از طرف دولت انکار می‌شود؟ در نتیجه کارگران یک گام در شناسایی و رویارویی با دولت سرمایه‌داری پیش رفته‌اند و آگاهی فعلی طبقه کارگر یک گام به سمت هدف نهایی، یعنی تشکیل یک جامعه غیر سرمایه داری و نهایتا سوسیالیستی، گسترش یافته است.
یکی دیگر از مطالبات مطرح در شرایط امروز جامعه ایران، در رابطه با ادعای کارفرمایان و سرمایه‌داران است که می‌گویند وضعیت اقتصادی نابسامان است، در نتیجه آنان توان پاسخگویی به نیازهای کارگران را ندارند، و به همین دلیل است که دستمزدها در حد نازلی باقی می‌ماند و کارگران مازاد باید از کارخانه‌ها اخراج شوند.
در مقابل این ادعاها و استدلال‌ها، طبقه کارگر می‌تواند بگوید: استدلال شما قبول، اما چرا به‌جای اخراج کارگران، ساعات کار را کاهش نمی‌دهید تا امکان کار برای افراد اخراجی نیز فراهم شود و همه حقوق بگیرند. این موضوع نیز مطالبه‌ای است که نطام سرمایه داری قابلیت تحقق آن را ندارد. در نتیجه مجدداً بر سر همین خواسته مشخص و ملموس، رویارویی با نظام سرمایه‌داری شدت پیدا می‌کند.
مطالبه دیگر در شرایطی مطرح می‌شود که سرمایه‌داران استدلال می‌کنند: شرایط نامناسب است، شرکت‌ها تحت فشار تحریم‌های اقتصادی امپریالیست‌ها قرار دارند و امکان پرداخت دستمزدها وجود ندارد؛ به طوری که حتی حقوق مدیران و سایرین نیز پرداخت نشده است. در پاسخ به چنین استدلال‌هایی، طبقه کارگر می‌تواند بگوید بسیار خب، اگر حقوق شما پرداخت نشده و حقوق ما نیز پرداخت نمی‌شود، حساب‌ها و دخل و خرج‎های کارخانه را شفاف‌سازی کنید و به ما نشان دهید که مثلا طی یک سال گذشته چه مخارجی صرف شده، چه کسانی چقدر حقوق دریافت کرده‌اند و این کارخانه چقدر سود داشته است. این نیز مطالبه‌ای است که سرمایه‌داری امکان اجرای آن را ندارد، زیرا اگر رازها و مناسبات پشت پرده معاملات افشا شود، مشخص است که نظام سرمایه‌داری در آستانه سقوط قرار خواهد گرفت. بنابراین، این نیز یکی از مطالبات انتقالی است که از آگاهی فعلی آغاز می‌شود، برای توده‌های کارگر کاملاً ملموس است و می‌تواند رویارویی سیاسی را در درون نظام سرمایه‌داری تقویت کند.
مطالبه مهم دیگر که در گذشته نیز بارها در داخل ایران روی داده، این است که سرمایه‌داران و مدیران مدعی می‌شوند به دلیل عدم سودآوری و خرابی اوضاع، باید درهای کارخانه بسته و کار تعطیل شود. پاسخ کارگران به چنین استدلالی این است که اگر توانایی اداره و سودآورسازی کارخانه را ندارید، آن را به خود ما بسپارید؛ کنترل تولید و توزیع را خود ما بر عهده می‌گیریم. این موضوع همان مسئله «کنترل کارگری» است که از مطالبات تاریخی و بسیار مهم جنبش کارگری به شمار می‌رود. کنترل کارگری نیز مطالبه‌ای‌ست که از سطح آگاهی فعلی طبقه کارگر آغاز می‌شود و درک و ضرورت رویارویی با مناسبات سرمایه‌داری را گسترش می‌دهد (این مطالبه چند سال پیش در هفت تپه توسط اسماعیل بخشی بالای سکوی کارخانه شان، طرح شد و منجر به دستگیری و اخراج او از هفت تپه شد).
هدف از طرح همه این مطالبات انتقالی نه تحقق بلافاصله و یا حتی طولانی مدت آن‌ها توسط دولت سرمایه‌داری‌ست، چرا که برای ما کاملا روشن است که این دولت‌ها نه توان تحقق آن‌ مطالبات را دارند و نه خواهان تحقق آن‌هستند. هدف تبدیل این عدم توانایی و درک ضرورت تغییر مناسبات، به بخشی از آگاهی طبقه کارگر است. درک این ضرورت گامی اساسی در ارتقای مبارزه است.
در پایان مایلم به دو انحراف عمده که در ارتباط با مطالبات کارگری مطرح می‌شود اشاره کنم:
انحراف نخست این است که مبارزات کارگران را به مطالبات صرفاً صنفی محدود کنیم. این انحراف در میان عمدتا سندیکالیست‌ها، و جریان‌های مشابه دیده می‌شود که در افق فکری و فعالیت آن‌ها به زیر کشیدن دولت سرمایه‌داری جایی ندارد. آنان مطالبات را فقط به مسائل صنفی محدود کرده و در پی آن هستند که تکه‌نانی برای طبقه کارگر به دست آورند تا وضعیت موجود اندکی بهتر شود و به همین نیز اکتفا می‌کنند. آرزوی آنان این است که دولتی مشابه دولت‌های رفاه سرمایه‌داری اروپایی بر سر کار بیاید که تغییری در مقوله استثمار طبقه کارگر ایجاد نمی‌کند؛ در این تغییرات در حکومت تنها شیوه عوض می‌شود؛ یعنی به‌جای شمشیر، با پنبه سر می‌برند. در صورتی که مبارزات واقعی جنبش کارگری بایست همواره در پی آن باشد که حتی در مبارزات صنفی نیز از این چهارچوب فراتر برود. هدف غایی طبقه کارگر صرفاً جایگزینی یک دولت سرمایه‌داری بد با بدتر یا بالعکس نیست، بلکه هدف اشتراکی کردن مالکیت و تحقق حقوق راستین کل جامعه، و کسب قدرت سیاسی دولتی‌ست. به همین دلیل پیشروان جنبش کارگری تاریخاً با سندیکالیست‌ها مرزبندی داشته‌اند، چرا که آنان مبارزه را محدود می‌کنند. البته این به معنای عدم مشارکت مارکسیست‌ها در امور صنفی و دموکراتیک نیست؛ ابدا!. مارکسیست‌ها در این مبارزات شرکت می‌کنند اما افقی فراتر از آن را دنبال می‌نمایند.
انحراف دوم مربوط به کسانی است که خود را کمونیست‌های بسیار رادیکال می‌پندارند و گمان می‌کنند هر اندازه شعارهای تندتری مطرح کنند، انقلابی‌تر خواهند بود؛ برای نمونه می‌گویند باید فوراً «لغو کار مزدی» صورت بگیرد و نباید در مبارزات صنفی روزمره طبقه کارگر دخالت کرد، زیرا هدف ما صرفاً انقلاب سوسیالیستی است. این افراد برنامه حداکثری خود را در همان گام نخست مبنا قرار می‌دهند و از فراز سر مبارزات روزمره طبقه کارگر می‌پرند. در نتیجه، از جنبش کارگری منزوی شده و عملاً صحنه واقعی مبارزات را به دست همان سندیکالیست‌ها می‌سپارند.
بنابراین، موضع مارکسیست‌های انقلابی با این دو گرایش متفاوت است. هدف ما همواره این است که میان برنامه حداقل (مطالبات جاری) و برنامه حداکثر (ایجاد جامعه سوسیالیستی) پلی ایجاد شود. این پل همان «مطالبات انتقالی» است. پیشروان سوسیالیست کارگری با استفاده از طرح شعارهای انتقالی به عنوان یک حلقه رابط، همواره در صدد آن هستند که سطح آگاهی فعلی طبقه کارگر را به هدف نهایی مبارزات کارگری یعنی انقلاب کارگری- سوسیالیستی پیوند بزنند. و نهایتا شوراهای کارگری به قدرت و حاکمیت برسند.
مازیار رازی https://linktr.ee/mazraz
تهیه‌وتنظیم: کاوه خوشدل. ویرایش: رضا اکبری

میلیتانت

سایت گرایش مارکسیست های انقلابی ایران