مفهوم مارکسیستی سانترالیزم دمکراتیک

Share Button

متن زیر ترجمه مطلبی است که توسط رفیق مازیار رازی نخستین بار به زبان انگلیسی  به رشته تحریر در آمد که در سایت میلیتانت منتشر می‌شود

*******

مفهوم مارکسیستی سانترالیزم دمکراتیک از یک ضرورت عینی در درون جنبش کارگری نشأت می گیردبسیاری از سازمان ها و احزاب کمونیستی، برداشتی کاملاً نادرست و غیر مارکسیستی از این مقوله دارنداین برداشت نادرست و غیر علمی، تنها مختص به سازمان های استالینیستی نیست، بلکه متأسّفانه در سازمان های تروتسکیستی نیز مشاهده می شوداین سازمان ها و احزاب در واقع یک برداشت اداری” از مفهوم سانترالیزم دمکراتیک دارنددر واقع تشکیلاتِ تمامی این سازمان ها، صرفاً کاریکاتوریست از یک حزب انقلابیدر ظاهر امر، تمامی آن ها دارای کنگره، اعضای رهبری، انتخابات و دمکراسی” (صوریمی باشندرهبری این سازمان ها ظاهراً بر اساس آرای اکثریّت اعضا و برای دوره ای معیّن تا کنگرۀ بعدی انتخاب” می گردد.

این تشکیلات، همه دارای ارگان حزبی هستند و صفحات نشریات خود را نیز با مقالات و تصاویر بسیاری از مارکس، لنین و یا تروتسکی (یا دیگر رهبرانتزیین می کنندتمامی این سازمان ها مدّعی اند که دارای ساختار تشکیلاتیدمکراتیکی هستندامّا، با بروز اوّلین علائم اختلاف نظر با رهبران یا اکثریّت اعضا، موجی از اتهام زنی ها و تحقیر مخالفان بلافاصله آغاز می شود؛ و حتی اگر این فشارهای روانی کارآیی نداشته باشد، تحریکات تشکیلاتی، حذف گرایی و اتهام زنی تا سر حدّ اخراج و تعلیق عضویّت به سرعت پیش می رودچنان چه تشکیلاتی از این دست در مقامی دولتی قرار گرفته باشد، این اختلافات مسلماً منجر به دستگیری، محاکمات و حتی اعدام مخالفان خواهد شدبه زعم این رهبران، داشتن آرای اکثریّت در درون یک تشکیلات به منزلۀ دلیلی کافی برای خفه کردن هر گونه صدای مخالف در نطفه استدر واقع روش برخورد این سازمان های به اصطلاح کمونیستی” را می توان با روش برخورد رژیم های دیکتاتوری نظامی در کشورهای عقب افتاده با مخالفان خود، مقایسه کرد.

وجه اشترک تمامی این احزاب به اصطلاح کمونیستی” در یک موضوع اساسی نهفته است، و آن هم عدم به رسمیّت شمردن حق گرایش” برای نظریات اقلیّت می باشددر واقع همین مسألۀ بسیار بدیهی و ساده، تمامی این سازمان ها را از یک سازمان مارکسیستی انقلابی جدا می کندعدم به رسمیّت شمردن حقوق اعضایی که به نظریاتی متفاوت با خطّ رهبری یا اکثریّت سازمان می رسند، اساس وجه تمایز میان یک سازمان منحرف و یک سازمان انقلابی مارکسیستی است.

به رسمیّت شناختن اقلیّت و در نظر گرفتن جایگاه و حقوقی برای نظریات مختلف و مخالف در درون یک تشکیلات انقلابی به این دلیل است که اعضا، در درون یک سازمان انقلابی، بر اساس پراتیک انقلابی در حوزه های مختلف مبارزاتی در جامعه، به آگاهی هایی متفاوت و گاه متضاد با یک دیگر می رسنداعضا در نتیجۀ مبارزات عملی شان به آگاهی ای می رسند که با درک و آگاهی برخی دیگر از اعضای همان سازمان در حوزۀ دیگر مبارزاتی متفاوتست.از این رو اعضا و کادرهای یک حزب واحد در دخالت های روزمرّۀ خود، مابین دو کنگرۀ حزبی، به اخذ تاکتیک های متفاوت و مختلف می رسندتجارب آن ها، نسبی و حتی در بسیاری مواقع ناکامل استبرای نمونه ممکن است میان اعضای کارگر یک سازمان انقلابی در مورد مثلاً شعار «تشکل مستقل کارگری» و نحوۀ دخالتگری برای تحقق آن، اختلاف نظر به وجود آیدشاید، برخی از اعضای حزب در مورد استقلال تشکلات کارگری از احزاب سیاسی به این نتیجه برسند که این استقلال کارگری می باید شامل حزب آن ها نیز گردد، و بالعکس برخی دیگر ممکن است به نتیجه رسیده باشند که خیراین نظریه شامل حزب کمونیستی خود آنان نمی گردداین نوع اختلاف نظریات ممکن است در موارد دیگر نیز مشاهده شودبدیهی است که نمی توان از پیش مطمئن بود که کدام یک از نظریات به نتایج مطلوب می رسد و صحیح استتنها با اجرا و تجربۀ عملی است که نظریات (یا تئوری هادر نهایت به اثبات می رسنداز دیدگاه مارکسیستی، تئوری تنها چکیدۀ عمل (پراتیکاست.

بدیهی است که برای همگونی و اتفاق نظر، برای اجرای این تاتیک ها و به منظور جمع بندی نظریات مختلف و اجرای متحدانۀ آن باید شرایطی در حزب انقلابی وجود داشته باشد که امکان تبادل نظر و ایجاد گرایشات مخالف با نظر اکثریّت تسهیل شود.

تحت چنین شرایطی است که دمکراسی درونی در درون یک حزب انقلابی از اهمیّتی حیاتی برخوردار می شود.حزبی که از بدو پیدایش خود حق گرایش برای نظریات مختلف و مخالف را به رسمیّت نشناسد، نمی تواند یک حزب مارکسیستی انقلابی– حزبی که قرار است برای انقلاب کارگری تدارک ببیند– باشدحزبی که درک نکرده باشد تنها از طریق تبادل نظریات میان اعضا، می توان برنامۀ حزب را صیقل و امر دخالتگری مؤثر را سازمان داد، بدون تردید، در تندبادهای مبارزات طبقاتی، به انحراف خواهد رفت و نقش انقلابی ایفا نخواهد کرد.

اعضای حزب که در عملِ مبارزاتی به نظریات متفاوت می رسند، در کنگرۀ حزبی نظریات خود را ارائه می دهند (تا این جا شاید احزاب منحرف نیز این حق را بپذیرند). امّا، مسأله زمانی به وجود می آید که عدّه ای (حتی یک نفربا نظریات اکثریّت و یا خطّ رهبری اختلاف داشته باشددر چنین وضعیتی بدیهی است که حزب انقلابی می باید جایگاهی برای این اقلیّت قایل بشود تا نظریت خود را میان کلیه اعضا از طریق بولتن درونی و ترتیب جلسات اشاعه دهد (بنا به منطقی که پیش تر توضیح داده شد)؛ این اقلیّت باید حق تشکیل یک گرایش” (Tendency) را داشته باشدگرایشی که با توافق اکثریّت و ایجاد ابزارهای تبلیغاتی درونی از سوی رهبری به وجود آمده است، و معقولانه و در محیطی رفیقانه به بحث و اشاعۀ نظریات خود تا دورۀ بعدی می پردازدزیرا یک حزب انقلابی به خوبی می داند هر تاکتیکی که به وسیلۀ عدّه ای (حتی اکثریّتارائه داده می شود، الزاماً” در عمل نظریات صحیحی نمی باشد.تنها عمل مبارزاتی می تواند نشان دهد که کدام یک ازنظریات با واقعیّت منطبق تر بوده استاگر به فرض پس از یک سال تجربه، نشان داده شد که نظر اقلیّت اشتباه بوده است، بدیهی است که این اختلاف نظر دیگر منتفی می گردد و گرایش خود را منحل اعلام می کندامّا اگر نظر اقلیّت درست بوده باشد (و نتیجتاً نظر اکثریّت نادرست)، نظر آن اقلیّت که از سوی همۀ اعضا شناخته شده است، به نظر اکثریّت مبدّل می شودبدین ترتیب، هم برای اقلیّت و هم برای اکثریّت سازمان فرصتی برای اثبات نظریات خود وجود خواهد داشت.

امّا حتی اگر نظرات اکثریّت اشتباه باشد، اقلیّت با حفظ اعتقادات و نقد خود به اکثریّت، برای دوره ای (تا کنگرۀ بعدی)، در بیرون از حزب می باید نظریات اکثریّت را به اجرا گذارداین حزب با وجود اختلافات درونی، در سطح جامعه می باید یک پارچه عمل کند و نظریات بخش اکثریّت را در عمل تجربه کند تا نتیجۀ عملی آن به اثبات رسد (چه مثبت و چه منفی). کنگرۀ آتی حزب به ارزیابی و جمع بندی نوینی متکی بر عملکرد دورۀ پیش، خواهد رسید.

اگر اختلافات اقلیّت پس از سپری شدن یک دوره (بین دو کنگرهحل نگشت چه؟ در این مرحله دو علت می تواند وجود داشته باشداوّل این که این اختلافات هنوز در سطح مسایل تاکتیکی باقی مانده و زمان بیش تری برای اثبات نظریات نیاز استدر این صورت گرایش مخالف همانند دورۀ پیش و تا دورۀ بعدی که مسایل مورد مرور قرر می گیرند، درحزب باقی می ماندامّا در برخی موارد امکان دارد اختلافات فرای صرفاً اختلافات تاکتیکی باشداختلافات عمیق سیاسی نیز می تواند در حزب به وجود آیددر جامعۀ سرمایه داری ایدئولوژی حاکم، ایدئولوژی هیئت حاکم است.این امکان همواره وجود دارد که حتی اعضا یا رهبری یک حزب انقلابی تحت تأثیر عقاید دشمن طبقاتی قرار گرفته باشنددر نتیجه برخی از اختلافات می تواند از تفاوت های تاکتیکی فراتر رودبرای نمونه، امکان دارد عدّه ای به این ارزیابی برسند که خطّ رهبری حزب دچار انحرافات طبقاتی شده و ضروری است که مبارزۀ عمیق تری برای جلوگیری از خطّ انحرافی صورت گیرددر آن صورت بنا بر تشخیص آن بخش از معترضان، رهبری حزب باید حق ایجاد جناح” (Faction) را برای آن عدّه قایل گردداین عدّه باید بتوانند در درون یک حزب انقلابی باقی بمانند و حتی بنا بر تعداد طرفداران شان در سطح رهبری حزب نیز شرکت داشته باشندبدین تریب فرصت کافی به آن ها داده شود که نظریات خود را در درون حزب و در سطح رهبری تبلیغ کننددر واقع تشکیل یک جناح” گام جدّی تری برای مبارزه با خط انحرافی اکثریّت در درون یک حزب انقلابی استتشکیل گرایش” در مورد مسایل تاکتیکی است و شاید زودگذر باشد.

امّا اگر پس از دوره ای جناح موجود به این نتیجه رسید که رهبری و اکثریّت حزب در حال عبور از خطّ طبقاتی است و امکان متقاعد کردن اکثریّت اعضا نیز وجود ندارد، این جناح، در این مقطع، باید از حق تشکیل جناح علنی” (Open Faction) برخوردار باشد.

در واقع تشکیل جناح علنی به مفهوم تدارک برای انشعاب استجناح علنی می تواند نظریات خود را حتی رو به جنبش کارگری و علناً اعلام کند و طبقۀ کارگر را از انحراف موجود اکثریّت (به زعم خودمطلع کندیک حزب انقلابی این فرصت تشکیلاتی را نیز باید به این اقلیّت بدهد که نه تنها نظریاتش به دست همۀ اعضا برسد، بلکه آن نظریات در ارگان رسمی حزبی هم درج گرددبدیهی است که اگر توافقی حاصل نشد و چنان چه جنبش کارگری مواضع اکثریّت را تغییر نداد، گام بعدی یک انشعاب در حزب خواهد بودامّا این انشعاب نیز می تواند معقولانه و رفیقانه، بدون اتهام پراکنی و فحاشی صورت گیردتاریخ، صحّت یا سقم نظریات طرفین را نشان خواهد دادچه بسا پس از دوره ای، اشتباه نظریات اکثریّت” در عمل نشان داده شود و اقلیت” انشعابی متقاعد به الحاق مجدّد به حزب واحد گرددبدیهی است که اگر کار به جنگ، دعوا، اتهام زنی و نفرت از یک دیگر بکشد، این دو گرایش– حتی اگر به نظریات واحدی در آینده برسند– هرگز نمی توانند در درون یک حزب در کنار هم قرارگیرند.

آیا تمام این پیش شرط ها، حزب و رهبری را تضعیف نمی کند؟ آیا این ها برخوردهای لیبرالی” و بورژوا دمکراتیکنیست؟ آیا نباید حزب آهنین” برای اجرای یک پارچۀ تصمیمات وجود داشته باشد؟ آیا آوانس دادن به یک اقلیّت، انحلال طلبی نیست؟ پاسخ به تمامی این سؤالات منفی استبه رسمیّت شناختن حق اقلیّت نه تنها حزب را تضعیف نمی کند، که منجر به تقویت آن می گرددتسهیلات برای ایجاد «گرایش» و «جناح» و حتی «جناح علنی»حزب را در انظار توده های کارگر معتبر و قوی تر از پیش می کندتنها کافی است نگاهی به وضعیّت سازمان ها و احزاب بین المللی بیفکنیم تا به وخامت و عمق بحران تشکیلاتی این سازمان ها– که عمدتاً نتیجۀ کجروی های تشکلاتی بوده است– پی ببریم.

آن چه این سازمان های انحرافی درک نمی کنند این است که انشعابات، تعلیقات و اخراج ها تنها آخرین مرحله از روند طولانی بحث و عمل مشترک باید باشداخراج ها و انشعابات تنها زمانی موجّه هستند که یک جریان از خطوط طبقاتی خود عبور کند و چنین هم در جنبش کارگری نشان داده شده باشدبه سخن دیگر نتایج سیاست های مخرّب و ضدّ انقلابی یک گرایش” حزبی نه تنها باید برای تمام اعضای آن حزب روشن و شفاف باشد، بلکه در سطح جامعه هم به روشنی بیان شده باشددر حزب بلشویک چنین حقوقی از جمله حق گرایش و جناح برای اعضا قایل شده بودیکی از علل توفیق حزب بلشویک در تدوین برنامۀ انقلابی و مرتبط به جنبش کارگری و در نتیجه کسب اعتبار میان شوراهای کارگری که به پیروزی نخستین انقلاب سوسیالیستی در جهان منجر شد، دقیقاً بر اساس رعایت دمکراسی درونی بودتنها در آغاز جنگ داخلی ۱۹۲۰ بود که تشکیل جناح در درون حزب بلشویک ممنوع شدپیش از آن رهبران و اعضای حزب در بسیاری از موارد مواضع و مخالفت های خود را علیه رهبری حزب علناً بیان کرده بودند، بدون این که اخراج یا تنبیه گردندامّا، همان ضرورت” درمحدودیّت جناح بندی درونی در زمان جنگ داخلی ۱۹۲۰- ۱۹۲۱، در دوران استالین ۱۹۲۴ به بعد به فضیلت مبدّل شد و اختناق استالینی را برای سال ها به همراه آوردتروتسکی در آخرین سال های زندگی خود از این دوره انتقاد از خود” روشنی به عمل آورده استتروتسکی می نویسد:

ممنوعیّت احزاب مخالف به منع فعّالیّت جناحی انجامیدمنع جناح، به منع نظریات مخالف رهبری خطاپذیر منجر شدسلطۀ پلیسی و بی منازع حزب باعث مصنویّت دستگاه اداری شد و آن را تا استبداد و فساد بی کران پیش بُرد“.

جنبش تروتسکیستی نیز از این درس های انقلاب اکتبر۱۹۱۷ بسیار آموخته است و نمی تواند همان اشتباهات را تکرار کندلئون تروتسکی چنین ارزیابی ای از مسایل درونی حزب داشت و تا آخر عمر به آن وفادار ماند:

این کاملاً ناکافی است که جوانان ما تنها به تکرار فرمول های حزبی بپردازندآن ها باید فرمول های انقلابی راتسخیر و جذب کنندآن ها باید نظرات و شخصیّت مستقل خود را حفظ کنندآن ها باید با شجاعت قادر به مبارزه برای عقاید خود باشندنظریاتی که ناشی از عمق اعتقاد راسخ و استقلال شخصیت آن هاستتسطیح مکانیکی به وسیلۀ مقامات، سرکوب شخصیّت ها، خشونت، جاه و مقام پرستی باید از حزب طرد گرددیک بلشویک تنها یک فرد منضبط نیست، او فردی است که در هر مورد و موقعیّت از نظریات خود دفاع می کند و با جسارت و استقلال بر سر آن عقاید نه تنها در مقابل دشمن، بلکه در درون حزبش نیز می ایستدامروز، شاید، او در اقلیّت در حزبشباشداو نظریات خود را در درون حزبش ارائه می دهدامّا در اقلیّت بودن بدان معنی نیست که او نظریات اشتباهی داردشاید او، پیش از دیگران، به درک و مشاهدات درستی در مورد وظایف حزب و چرخش های سیاسی رسیده باشداو در صورت لزوم باید مصرّانه سؤالات خود را برای بار دوّم، سوّم و دهم طرح کندبدین ترتیب او به حزبشخدمت می کند که به روش و سیاست های نوین مسلح گردد که با سهولت در مقابل تندبادها بدون واکنش لحظه ای دوام آورد ” (لئون تروتسکی، روش نوین، ۱۹۲۳).

برای سازماندهی بین المللی انقلابی رعایت حقوق دمکراتیک، به رسمیّت شناختن گرایشات و جناح های درون حزبی، حیاتی استمارکسیست های انقلابی باید به این روش وفادار بمانند.

۲۱ مازس ۲۰۱۳

Share Button

میلیتانت

سایت گرایش مارکسیست های انقلابی ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

* Copy This Password *

* Type Or Paste Password Here *